در ژئومورفولوژی مباحث متعددی از دیدگاه نظری مطرح است. از جمله این مباحث می توان از توالی شکل زایی و مدل سازی در این علم نام برد. در این میان، مقولات متعددی وجود دارد که مبحث ارگودیستی یکی از آنهاست. این مقوله که برگرفته از یک مبحث فیزیکی ترمودینامیکی می باشد در ژئومورفولوژی نیز مطرح است. اهمیت این موضوع به مدل سازی های تاریخی معطوف است، زیرا همواره یکی از مسایل مهم که در زیست شناسی و نیز در زمین شناسی و ژئومورفولوژی مطرح است، مقوله زمان و چگونگی رابطه آن با توالی پدیده ها است. پدیده هایی که از یک سو زمان نجومی قادر به بیان بسیاری از مسایل مطرح شده در حوزه تغییر آنها نمی باشد و از طرفی، جایگزین مناسبی برای بیان زمان در رابطه با آنها طرح نشده است. ارگودیسیتی اول بار در حوزه علم فیزیک طرح گردید و پس از آن با استفاده از روش های ریاضی تدوین شد. فرضیه ارگودیک که متوسط مشاهدات بر روی یک عضو مجموعه در طول زمان را با متوسط مجموعه در زمان مشخص برابر می داند از سال 1960 شروع به همسان سازی خود در علوم تجربی کرد، ابتدا در علوم بیولوژیک تحت عنوان آلومتری و سپس در علوم شیمی و زمین شناسی مباحث علمی را به سوی خود متوجه ساخت و به تدریج در ژئومورفولوژی با اصطلاحاتی همچون دور جغرافیایی و یونیفورمیتاریانیسم گام نهاد. تعدادی از پژوهشگران عرصه ژئومورفولوژی در سطح جهان تلاش نمودند تا این فرضیه را به صورت کمی طرح و تفسیر نمایند، اما در ایران توجه محدودی به این اصل مهم شده و پژوهش حاضر سعی دارد با تبیین ابعاد ارگودیسیتی و نحوه آنالوگ ان در ژئومورفولوژی بستر لازم برای شروع پژوهش های کمی در این عرصه در ایران را فراهم نماید. ارتباط بین تحول، تکرار، چندنگارگی، امواج، منشا پدیده ها و هندسه فراکتال با ارگودیسیتی مواردی است که پس از تبیین ابعاد فیزیکی و معادلات ریاضی ارگودیک، در این پژوهش به آنها پرداخته شده و تغییرات ارگودیسیتی پدیده خندق در منطقه خور و بیابانک به صورت موردی تحلیل و بر صحت ادعا تاکید شده است. بدیهی است با توجه به نو بودن موضوع، مجال وسیعی برای نقد متخصصان فراهم است که در نتیجه باعث غنا خواهد بود.

اگرچه دورة کواترنری در میان دوره های زمین شناسی ازنظر زمانی، بسیار کوتاه است، ولی نزد ژئومورفولوژیست ها بسیار مهم است. اهداف اصلی این مقاله، ارائة بهترین روش برآورد ارتفاع برف مرز دائمی، تجزیه و تحلیل اثر تغییر عرض جغرافیایی و جهت ناهمواری بر ارتفاع برف مرز دائمی کواترنری و درنهایت، ترسیم نقشة فرایند یخچالی برای واحد ژئومورفیک زاگرس در طی کواترنری است. به این منظور، ابتدا با توجّه به فرم خطوط منحنی میزان در نقشه های توپوگرافی 50000/1، بیش از 2000 نقطة سیرکی در واحد زاگرس شناسایی شد. به دلیل وسعت منطقة مورد مطالعه، ابتدا ارتفاع برف مرز دائمی در حوضه های آبریز به تفکیک برآورد شد. ارتفاع برف مرز به روش های رایت، ارتفاع کف سیرک، نسبت پنجه به دیواره و نسبت های ارتفاعی برآورد شد. امتداد ناهمواری های زاگرس سبب شکل گیری سیرک های یخچالی در جهات شمال شرقی – جنوب غربی شده است. پراکندگی سیرک های شناسایی شده دال بر این است که دامنه های شمال شرقی این واحد، شرایط مساعدتری برای شکل گیری سیرک داشته است. تجزیه و تحلیل ارتفاعات برآوردی برای برف مرز بر اساس روش های مختلف، دال بر این است که ارتفاع برف مرز دائمی در روش نسبت های ارتفاعی ازنظر عدد ارتفاعی و انعکاس اثرگذاری جهت سطوح ارضی بر اختلاف برف مرز دائمی، ارتفاع مناسب تری است. گستردگی زاگرس در عرض جغرافیایی، سبب تفاوت ارتفاع برف مرز قسمت های مختلف آن شده است، به طوری که ارتفاع برف مرز دائمی جنوبی ترین حوضه (بختگان-مهارلو) 661 متر مرتفع تر از شمالی ترین حوضه (مرزی غرب) برآورد شده است. متوسّط ارتفاع برف مرز واحد زاگرس 2719 متر است. درمجموع، ارتفاع برف مرز دامنه های نسار این واحد 2561 متر و دامنه های نگار (دامنه های جنوب غربی) 2822 متر برآورد شد (261 متر اختلاف ارتفاع). تجزیه و تحلیل اثر مقدار شیب و ارتفاع قلل بر ارتفاع برف مرز بیانگر آن است که اثرگذاری این عوامل بر ارتفاع برف مرز دامنه های نگار بیشتر از دامنه های نسار است.

0

در این مقاله سعی بر این است که ارتفاع برف مرز ایران مرکزی با روش های رایت، ارتفاع کف سیرک، نسبت پنجه به دیواره و نسبت های ارتفاعی برآورد گردد و بهترین روش برای برآورد ارتفاع برف مرز دائمی معرفی شود. در بررسی اثرگذاری مقدار شیب دامنه های کوهستانی و حداکثر ارتفاع قلل بر ارتفاع برف مرز دائمی برآورد شده، روابط خطی این پارامترها در روش های مذکور در دامنه های نسار و نگار مرتفع ترین قلل این واحد کوهستانی محاسبه شد. بر اساس فرم خطوط منحنی میزان در نقشه های توپوگرافی بیش از 3300 سیرک در ایران مرکزی شناسایی گردید. امتداد ناهمواری ها در بیشتر مناطق ایران مرکزی، شمال غربی-جنوب شرقی و گاهی به صورت غربی-شرقی است و بیشتر سیرک های یخچالی در دامنه های شمال شرق یا جنوب غرب شکل گرفته اند. نحوه پراکندگی سیرک ها حاکی از این است که دامنه های نسار (شمال شرقی) واحد ژئومورفیک ایران مرکزی شرایط بهتری برای شکل گیری سیرک های یخچالی داشته و 7/57% از سیرک ها در دامنه شمال شرقی شناسایی شده است. تجزیه وتحلیل ارتفاع برف مرزهای برآورد شده در روش نسبت پنجه به دیواره با اعمال روش رایت هم ازنظر ارتفاع و هم ازنظر اثر جهت بر تفاوت ارتفاع برف مرز با شرایط محیطی انطباق بیشتری دارد. ارتفاع برف مرز در این واحد بین 2743 متر تا 3098 متر متغیر برآورد گردید. متوسط ارتفاع برف مرز کواترنری واحد ایران مرکزی 2853 متر بوده است. تجزیه وتحلیل اثر مقدار شیب و ارتفاع قلل بر تفاوت ارتفاع مرز حاکی از آن است که 77% از اثرگذاری مقدار شیب در دامنه نگار و 35% از اثرگذاری ارتفاع قله مسلط به سیرک در دامنه نسار قابل تبیین است.

ژئومورفولوگ ها معمولاً به عنوان یک اصل ضروری به تشریح گذشته و حال پرداخته و آینده فرایندها را پیش بینی می کنند تا ماهیت و سرعت تغییرات را درک نمایند. آشوب به معنای نظم در بی نظمی است. این پژوهش بر مبنای مطالعات کتابخانه ای و میدانی، سعی دارد رفتار آشوبناک فرایندهای ژئومورفولوژیکی حوضه ی آبریز قزل اوزن را موردمطالعه قرار دهد. به این منظور تغییرات سطح اساس، اسارت و انحراف رودخانه، قطع ناگهانی سطوح تراکمی، مخروط های افکنه متداخل، سلول های هیدروژئومورفولوژیکی، دومینوی ژئومورفولوژیکی، گنبدهای نمکی و ضریب فرسایش قهقرایی در زیرحوضه های قزل اوزن موردمطالعه قرارگرفته است. نتایج نشان می دهد که آثار تغییرات سطوح اساس محلی در دو ژئونرون بیجار و زنجان رود به صورت سطوح تراکمی منعکس شده است. همین تغییرات منجر به اسارت و انحراف رودخانه های قلعه چای، مهرآباد و انگوران چای شده است. تغییر سطوح اساس در ژئونرون طارم در دو طرف قزل اوزن بیش از 10 مخروط افکنه متداخل برجای گذاشته است. شبکه ژئونرونتیکی حوضه از عوامل مختلفی متأثر شده که از تجمع آن ها به عنوان سلول یادشده است. توزیع سلول های لیتولوژیکی و تکتونیکی موجب فرسایش خطی یا خط در سطح رودخانه شده است. انرژی ناشی از تغییرات سطح اساس برون حوضه ای، از بالاترین رتبه آبراهه یک حوضه، مانند مهره های دومینو تا آبراهه های رتبه یک منتقل می شود. در برونزد گنبدهای نمکی قزل اوزن، علاوه بر دیاپیر و زمین ساخت، کاوش و حفر رودخانه های حوضه قزل اوزن نقش اساسی داشته اند. بعد فرکتال بین 1 تا 2 اکثر زیرحوضه ها حاکی از فرکتال خط در سطح است. بعد فرکتالی بالاتر از 2 در بقیه زیرحوضه ها، دال بر فرکتال در سطح است. میانگین ضریب فرسایش قهقرایی در رتبه یک آبراهه های زنجان و طارم دلالت بر تخلیه ماده و انرژی ژئونرون طارم به صورت خطی دارد.

موقعیت کنونی ایران و تسلط شرایط خشک و نیمه خشک، وجود حاکمیت یخچال ها را در این کشور با تردید همراه کرده است، با این حال وجود شواهد و آثار ژئومورفولوژیکی یخچال ها در مناطق مختلف ایران، عملکرد یخچال ها را نشان می دهد. برای بررسی ارتفاع برف مرز کواترنری در ابتدای کار بیش از 174 قله بالای 3000 متر در ایران شناسایی و سپس مرتفع ترین قله هر واحد ژئومورفیک برای برآورد ارتفاع برف مرز انتخاب شد. پس ازآن DEM ایران در نرم افزار ARC GIS برای هر واحد ژئومورفیک و حوضه های آبریز متاثر از قله های شناسایی شده برش زده شد. بر اساس نقشه های توپوگرافی و تصاویر ماهواره ای SRTM سیرک های هر واحد شناسایی و ارتفاع برف مرز به روش های رایت، ارتفاع کف سیرک، نسبت های ارتفاعی، پنجه به دیواره (رایت و پورتر) محاسبه و سیرک های شناسایی شده ازنظر جهت در دامنه های نگار و نسار با توجه به امتداد ناهمواری ها تفکیک و بررسی شد. فرایند یخچالی در تحول ناهمواری های کوهستانی 6 واحد ژئومورفیک نقش اساسی داشته است. ارتفاع برف مرز 13 قله مرتفع ایران به این شرح است: بل 2946 متر، الوند 2700 متر، توچال 2691 متر، هزار 2936 متر، بینالود 2529 متر، دماوند 2832 متر، سردشت 2719 متر، بغروداغ 2026 متر، شاهو 1997 متر، سبلان 2872 متر، بلقیس 2621 متر، شیرکوه 2959 متر و زردکوه 2862 متر.

فرسایش یکی از مخاطرات محیطی بوده که همواره جوامع انسانی را تحت تاثیر قرارداده است. رسوب به عنوان محصول فرسایش دارای اهمیت ویژه ای می باشد. هدف از این تحقیق شناسایی پارامترهای موثر و ارایه مدل رگرسیونی بمنظور برآورد میزان رسوب با استفاده از دستگاه شبیه ساز باران است. منطقه تحقیق در شمال گرمسار واقع شده است. در تحقیق اولیه میدانی در حوضه حبله رود سازندهای مارنی به همراه اشکال فرسایشی سطحی، شیاری و خندقی مشاهده گردید. روش کار براساس استفاده از دستگاه شبیه ساز باران کامفورست و اندازه گیری میزان رسوب و تحلیل آماری می باشد. پتانسیل مقدار رسوب ویژه به صورت نقشه در محیط ARCGIS10. 2 آماده گردیده است. پارامترهای مورفومتری ومحیطی برای هر زیرحوضه جداگانه محاسبه شده است. پارامترهای وابسته و مستقل در نرم افزار SPSS20 باروش رگرسیون چندگانه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. نتایج نشان داد که از بین 15 پارامتر مستقل بیشترین ارتباط را پارامترهای شیب، محیط حوضه، پوشش گیاهی و فرسایش پذیری سازندها داشته است. به عبارتی 85 درصد از رسوب حوضه با این پارامترها قابل پیش بینی است. مدل رگرسیونی بین 4 پارامتر برای حوضه حبله رود ارائه شده است. با توجه به اینکه شبیه ساز باران حاصل از تک واقع بارش بوده (4. 808 برابر کمتر از واقعیت)، به خوبی توانسته، اهمیت پارامتر های شیب و پوشش گیاهی را در افزایش و کاهش میزان رسوبدهی در حوضه نشان بدهد.